अर्जुन कुलधर्म-नाशाची भीती सांगतो — कर्म टाळण्यासाठी धर्माचाच आश्रय घेतो. हे मोहाचे पहिले रूप.

बुद्धियोगाची प्रस्तावना — ज्या बुद्धीने युक्त होऊन कर्माच्या सर्व बंधनांना तोडता येते, ती बुद्धी आता कर्मयोगाच्या संदर्भात सांगतो.

केवळ भोगांत रमलेल्यांची बुद्धी जन्म-मृत्यू देणाऱ्या सकाम कर्माचाच उपदेश करते — सकाम कर्माची मर्यादा दाखवली.

कर्मावर अधिकार, फळावर कधीही नाही — निष्काम कर्माची गीतेची पहिली महाघोषणा. फळाचा हेतू ठेवू नकोस आणि अकर्मातही आसक्ती नको.

आसक्ती सोडून, यशापयशात समबुद्धी ठेवून, योगस्थ होऊन कर्म कर — या समत्वालाच 'योग' म्हणतात.

बुद्धियोगाच्या तुलनेत सकाम कर्म अत्यंत कनिष्ठ आहे — फळाची इच्छा ठेवणारे दीन (कृपण) असतात. म्हणून समबुद्धीचा आश्रय घे.

समबुद्धीने युक्त पुरुष पुण्य-पापाच्या पलीकडे जातो. म्हणून योगाला प्राप्त हो — कर्मांमध्ये अनासक्त राहून करणे हेच कौशल्य.

समबुद्धीने युक्त ज्ञानी पुरुष कर्मांपासून जन्माला येणाऱ्या फळाचा त्याग करतात आणि जन्म-मृत्यूच्या बंधनातून मुक्त होऊन मोक्षाला प्राप्त होतात.

केवळ कर्मांचा आरंभ न केल्याने 'नैष्कर्म्य' स्थिती मिळत नाही, आणि बाहेरून कर्म सोडल्यानेही परम सिद्धी (मोक्ष) मिळत नाही.

कोणीही क्षणभरही कर्म केल्याशिवाय राहू शकत नाही — प्रकृतीच्या गुणांद्वारे (सत्त्व-रज-तम) सारे जीव परवश होऊन कर्म करतात. निसर्गाचा हा अटळ नियम.

जो मनाद्वारे इंद्रियांवर ताबा मिळवतो आणि अनासक्त होऊन सर्व कर्मेंद्रियांद्वारे कर्मयोगाचे आचरण करतो — तोच श्रेष्ठ पुरुष.

शास्त्रविहित 'नियत कर्म' कर — कर्म न करण्यापेक्षा कर्म करणे केव्हाही श्रेष्ठ. कर्म न केल्यास शरीरनिर्वाहही होणार नाही.

यज्ञाच्या (ईश्वराच्या) निमित्ताने केलेल्या कर्मावाचून इतर सर्व कर्मे बंधन निर्माण करतात. म्हणून आसक्ती सोडून केवळ यज्ञभावनेने कर्म कर.

म्हणून निरंतर आसक्तीचा त्याग करून कर्तव्य समजावे असे कर्म उत्तम प्रकारे करत राहा — आसक्ती सोडून कर्म करणारा परम पदाला प्राप्त होतो.

राजा जनकादी थोर ज्ञानी पुरुषांनी केवळ निष्काम कर्माच्या आचरणानेच परम सिद्धी प्राप्त केली — लोकसंग्रहासाठीही कर्म करणे आवश्यक.

आसक्त अज्ञानी जसे कर्म करतात, तसेच आसक्तीविरहित ज्ञानीनेही लोकसंग्रहासाठी कर्म करावे — ज्ञानी पुरुषाने अज्ञान्यांमध्ये बुद्धिभेद निर्माण करू नये.

सर्व कर्मे प्रकृतीच्या गुणांद्वारे होतात — अहंकाराने मोहित अज्ञानी "मीच कर्ता" मानतो. तत्त्वज्ञ मात्र "गुणच गुणांमध्ये वर्तत आहेत" हे जाणून कर्मात अडकत नाही.

अध्यात्मनिष्ठ चित्ताने सर्व कर्मे परमात्म्याला अर्पण कर — आशा, ममता व संतापरहित होऊन कर्तव्य कर्म कर. हे अध्याय ३ चे अंतिम समर्पण सूत्र.

माझे जन्म आणि कर्म अलौकिक व दिव्य आहेत — जो याचे तत्त्वतः आकलन करतो, तो देह सोडल्यावर पुनर्जन्माला न येता थेट माझ्या स्वरूपाशी एकरूप होतो.

विश्वाचा कर्ता असूनही मला कर्मांचे लेप लागत नाहीत कारण कर्मफळात आसक्ती नाही — जो मला याप्रमाणे ओळखतो, तोही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

कर्म, अकर्म आणि विकर्म या तिन्हींचे स्वरूप जाणले पाहिजे — मोठे बुद्धीमानही इथे संभ्रमात पडतात. कारण कर्माची गती अत्यंत गहन आहे.

कर्मात अकर्म पाहतो (शरीर कर्म करतानाही आतून अकर्ता) आणि अकर्मात कर्म पाहतो (मनातील चालणाऱ्या क्रिया) — तोच खरा बुद्धीमान, योगी, संपूर्ण कर्माचा मर्म जाणणारा.

ज्याचे सर्व संकल्प कामनाविरहित असतात आणि ज्याची कर्मे ज्ञानरूपी अग्नीने भस्म झाली आहेत, त्यालाच संत महात्मे 'पण्डित' म्हणतात.

अर्पण ब्रह्म, सामग्री ब्रह्म, अग्नी ब्रह्म, कर्ताही ब्रह्मच — अशी सर्व कर्मांमध्ये भगवद्भाव ठेवून 'ब्रह्मकर्मसमाधी' साधणारा थेट परब्रह्मालाच प्राप्त होतो.

द्रव्याने केलेल्या यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ अत्यंत श्रेष्ठ — कारण या संसारातील सर्व कर्मांची अंतिम सांगता केवळ ज्ञानातच होते.

जसा प्रज्वलित अग्नी लाकडे पूर्णपणे भस्म करतो, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानाचा अग्नी संचित व चालू सर्व कर्मांच्या बंधनांना पूर्णपणे भस्मसात करतो.

अर्जुनाचा संभ्रम — कर्मसंन्यास की कर्मयोग? भगवंत सांगतात: दोन्ही परम कल्याणकारी, पण कर्माचे स्वरूपाने त्याग करण्यापेक्षा निष्काम कर्मयोग आचरणास सोपे व श्रेष्ठ.

सर्व कर्मे परब्रह्माला अर्पण करून, आसक्ती सोडून कर्तव्य करणाऱ्याला कर्माचे पाप स्पर्श करत नाही — जसे कमळाच्या पानाला पाण्याचा थेंब चिकटत नाही.

निष्काम कर्मयोगी ममता-आसक्ती सोडून इंद्रिये, मन, बुद्धी व शरीराद्वारे केवळ 'आत्मशुद्धीसाठी' (अंतःकरणाच्या शुद्धतेसाठी) कर्म करतात.

भगवंताशी युक्त कर्मयोगी फळाचा आंतरिक त्याग करून परम शांततेला (नैष्ठिकी शांतीला) प्राप्त होतो — फळाच्या आशेने बांधलेला सकाम पुरुष मात्र बंधनात राहतो.

जिने अंतःकरण जिंकले तो 'वशी' पुरुष सर्व कर्मांचा मनाने त्याग करून, नऊ द्वारांच्या शरीरात स्वतः काहीही न करता आत्मस्वरूपात सुखाने स्थित राहतो.

परमेश्वर जीवांचे ना कर्तृत्व उत्पन्न करतो, ना कर्मे निर्माण करतो, ना फळाचा संयोग घडवतो — जीवाची 'प्रकृती (स्वभाव)' च हे सारे घडवून आणते.

"मी काहीच करत नाही" — पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, खाताना, चालताना — या सर्वांत इंद्रिये आपापल्या विषयात वर्तत आहेत, हे तत्त्वज्ञ जाणतो. हाच अकर्तृत्वाचा परमोच्च भाव.

फळाचा आश्रय न घेता कर्तव्य म्हणून 'कार्य कर्म' करणारा — तोच खरा संन्यासी आणि योगी. केवळ अग्नी किंवा क्रिया सोडणारा नव्हे.

योगारूढ होऊ इच्छिणाऱ्या साधकासाठी निष्काम 'कर्म' हेच साधन — आणि एकदा योगारूढ झाल्यावर 'शम' (चित्ताची शांती) हेच त्याचे कारण बनते.

जेव्हा मनुष्य ना इंद्रियभोगांत, ना कर्मफळांत आसक्त होत आणि सर्व संकल्प-वासनांचा आंतरिक त्याग करतो — त्या वेळी तो 'योगारूढ' झाला असे म्हणतात.

ज्याचा आहार-विहार योग्य, ज्याची कर्मांमध्ये 'चेष्टा' (संतुलित प्रयत्न) आहे, आणि झोप-जागरण नियमित — अशा साधकाचा ध्यानयोग सर्व दुःखांचा नाश करतो.

हा योगी तपस्व्यांपेक्षा, शास्त्रज्ञांपेक्षा आणि सकाम कर्म करणाऱ्यांपेक्षाही (कर्मिभ्यः) श्रेष्ठ आहे — म्हणून हे अर्जुना, तू नित्य 'योगी हो'! अध्याय ६ चा अंतिम निष्कर्ष.

ज्यांची पापे पूर्णतः नष्ट झाली आहेत अशा पुण्यवान पुरुषांची (पुण्यकर्मणाम्) सुख-दुःखाच्या 'द्वंद्व मोहातून' पूर्ण मुक्तता होते — आणि ते दृढव्रताने माझी नित्य भक्ती करतात.

जे जरा-मृत्यूपासून मुक्तीसाठी ईश्वराचाच आश्रय घेतात, ते परब्रह्म, संपूर्ण अध्यात्म आणि 'अखिलं कर्म' (संपूर्ण कर्माचे रहस्य) जाणतात — कर्माचा हा अंतिम ब्रह्मरूप अर्थ.

सात अध्याय कर्म शिकल्यावर अर्जुन मुळाशी जातो — 'कर्म म्हणजे नेमके काय?' ब्रह्म-अध्यात्म-कर्म-अधिभूत-अधिदैव-अधियज्ञ या सहा तांत्रिक व्याख्यांच्या 'Master Data Dictionary' ची मागणी इथून सुरू होते.

चराचर सृष्टीला आणि भूतांच्या भावांना जन्म देणारा 'विसर्ग' (सर्जक त्याग/अर्पण) म्हणजेच कर्म — गीतेतील कर्माची सर्वोच्च, वैश्विक व्याख्या. यज्ञीय अर्पण हाच कर्माचा मूळ अर्थ, हे ३.१४–१५ च्या सृष्टिचक्राचे उत्तर-रूप.

सृष्टिनिर्मितीची एवढी प्रचंड कर्मे करूनही ती मला बांधत नाहीत — कारण मी त्यांत आसक्तिरहित, उदासीनासारखा असतो. निष्काम कर्माचे ईश्वरी मूळरूप: कर्तेपण आहे, बंधन नाही.

जे करतोस, खातोस, हवन-दान-तप करतोस — ते सर्व मला अर्पण कर. कर्मयोगाचे सर्वात सोपे रूप: कर्म न बदलता भाव बदलणे — प्रत्येक दैनंदिन कृती अर्पणाने योगसाधना बनते.

अशा अर्पण-भावाने शुभ-अशुभ फळरूप कर्मबंधनांतून मुक्त होशील — २.३९ मध्ये दिलेल्या 'कर्मबन्धं प्रहास्यसि' या वचनाची भक्तिमार्गाने इथे पूर्तता होते.

अर्जुनाचा 'विषादयोग' — अयोग्य अवस्था पण हीच गीतेच्या योगमार्गाची सुरुवात.

ही बुद्धी आधी ज्ञानमार्गाच्या (सांख्य) संदर्भात सांगितली — आता हीच बुद्धी कर्मयोगाच्या संदर्भात ऐक. ज्या बुद्धीने कर्माच्या सर्व बंधनांना तोडता येते, ती बुद्धी आता सांगतो.

सर्व द्वंद्वांच्या पलीकडे जा, नित्य सत्त्वगुणात स्थित राहा आणि 'योग-क्षेम' (अपूर्ण मिळवण्याची धावपळ आणि मिळालेले सांभाळण्याची चिंता) या दोन्हींचा त्याग करून स्व-स्वरूपात (आत्मवान्) स्थिर हो.

आसक्ती सोडून, यशापयशात समबुद्धी ठेवून योगस्थ होऊन कर्म कर — या मनाच्या समत्वालाच 'योग' म्हणतात. ही गीतेने दिलेली योगाची पहिली व्यावहारिक व्याख्या.

या 'बुद्धियोगा'च्या तुलनेत सकाम कर्म अत्यंत कनिष्ठ आहे — फळाची इच्छा ठेवणारे मानसिकदृष्ट्या दीन असतात. म्हणून समत्वबुद्धीचा आश्रय घे.

समबुद्धीने युक्त पुरुष पुण्य-पापाच्या पलीकडे जातो — म्हणून योगाला प्राप्त हो. कर्मांमध्ये अनासक्त राहून अत्यंत कार्यक्षमतेने करणे हेच 'योग' होय. ही योगाची दुसरी व्याख्या.

शास्त्रांच्या शब्दांनी गोंधळलेली बुद्धी जेव्हा परमात्म्यात स्थिर आणि अचल होईल, केवळ त्याच वेळी तुला खऱ्या 'योगाची' — परमात्म्याशी अंतिम जोडणीची — अनुभूती प्राप्त होईल.

सृष्टीतील दोन मुख्य तात्विक निष्ठा — ज्ञानमार्गीयांसाठी 'ज्ञानयोग' आणि व्यावहारिक साधकांसाठी 'कर्मयोग'. या दोन्ही निष्ठा भगवंतांनी प्रारंभापासूनच सांगितल्या आहेत.

जो मनाद्वारे इंद्रियांवर ताबा मिळवतो आणि कोणत्याही फलाची आसक्ती न ठेवता सर्व कर्मेंद्रियांद्वारे 'कर्मयोगाचे' आचरण करतो — तोच खरा श्रेष्ठ पुरुष. बाहेरून त्याग करणारा नव्हे.

हा अविनाशी 'योग' मी कल्पारंभी सूर्यदेवाला सांगितला, त्याने मनूला, मनूने इक्ष्वाकूला — परंतु प्रदीर्घ काळाने ही महान 'योगपरंपरा' पृथ्वीवरून लुप्त झाली.

तू माझा परम भक्त आणि प्रिय मित्र असल्यामुळे तोच अत्यंत प्राचीन 'पुरातन योग' आज मी तुला पुन्हा सांगतो — हे अध्यात्माचे परम श्रेष्ठ रहस्य आहे.

वेगवेगळे 'योगी' आपापल्या प्रवृत्तीनुसार वेगवेगळ्या यज्ञांची उपासना करतात — द्रव्ययज्ञ, तपोयज्ञ आणि चित्ताची एकाग्रता साधून 'योगयज्ञ'. प्रत्येक मार्ग योग्यालाच साजेशा.

काही प्रगत योगी सर्व इंद्रियांच्या क्रिया आणि प्राणांच्या गतींना विवेकज्ञानाने प्रदीप्त झालेल्या 'आत्मसंयम योगरूपी अग्नी'मध्ये होम करतात — इंद्रिये आता शत्रू नव्हे, यज्ञसामग्री.

जो साधक निष्काम कर्मयोगाने पूर्णपणे शुद्ध आणि 'योगसंसिद्ध' (योगाने परिपक्व) झाला, तो काळाच्या ओघात योग्य वेळी ते ज्ञान स्वतःच्या अंतःकरणात आपोआप प्राप्त करतो.

ज्याने योगमार्गाद्वारे सर्व कर्मांचा संन्यास (भगवदर्पण) केला आणि ज्याचे सर्व संशय आत्मज्ञानाने नष्ट झाले, अशा जागृत पुरुषाला कर्मे कधीही बांधू शकत नाहीत.

अज्ञानामुळे निर्माण झालेल्या संशयाचा ज्ञानरूपी तलवारीने छेद कर — आणि निष्काम 'योगाचा' आश्रय घेऊन युद्धासाठी खंबीरपणे उभा राहा! हे चौथ्या अध्यायाचे अंतिम आवाहन.

अर्जुनाचा प्रश्न — संन्यास की योग? भगवंत उत्तर देतात: दोन्ही परम कल्याणकारी, पण कर्माचा स्वरूपाने त्याग करण्यापेक्षा व्यावहारिक 'कर्मयोग' अत्यंत श्रेष्ठ आणि सुलभ.

अज्ञानी लोक सांख्य आणि 'योग' यांना वेगळे मानतात — ज्ञानी मानत नाहीत. ज्ञानमार्गाने जी स्थिती प्राप्त होते, तीच 'योगाद्वारे'ही गाठता येते. दोन्हींचे फळ एकच.

निष्काम 'योगाचे' आचरण केल्याशिवाय घेतलेला संन्यास केवळ दुःखाला कारणीभूत — मात्र 'योगयुक्त' झालेला मुनी परब्रह्माला तात्काळ प्राप्त करतो.

'योगयुक्त', शुद्ध अंतःकरण, मन व इंद्रिये जिंकलेला पुरुष सर्व प्राण्यांचा आत्मा होतो — संसारात सर्व कर्मे करत असतानाही तो कधीही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

सर्व श्रेष्ठ 'योगी' ममता-आसक्तीचा संपूर्ण त्याग करून केवळ स्वतःच्या अंतःकरणाच्या शुद्धतेसाठी (आत्मशुद्धये) कर्म करतात — फळासाठी नव्हे.

बाह्य भोगांत न अडकता स्वतःच्या अंतःकरणातच सुख शोधणारा 'ब्रह्मयोगयुक्तात्मा' (परब्रह्माच्या ध्यानात नित्य जोडलेला) कधीही न संपणाऱ्या अक्षय सुखाचा अनुभव घेतो.

जो आतूनच सुखी, आतूनच आनंदी, ज्याच्या अंतरात ज्ञानाचा प्रकाश प्रगट झाला — असा 'योगी' परब्रह्माशी एकरूप होऊन (ब्रह्मभूतः) मोक्षाला प्राप्त होतो.

फळाचा आश्रय न घेता कर्तव्य म्हणून कार्य करणाराच खरा 'संन्यासी' आणि खरा 'योगी' — केवळ अग्नी किंवा क्रिया बाहेरून सोडणारा नव्हे. ही योगी-संन्यासीची व्यावहारिक व्याख्या.

योगाच्या चढणीसाठी कर्म हेच साधन — पण एकदा 'योगारूढ' झाल्यावर 'शम' (चित्ताची शांती) हेच मुख्य कारण बनते. हे ध्यानयोगाचे दोन टप्पे.

दुःखाशी असलेला संयोग कायमचा तुटणे = 'योग' — हे जाणून उदास न होता निश्चयाने योगाचे आचरण करावे. ही योगाची सखोल, अनुभवजन्य व्याख्या.

हा योगी तपस्व्यांपेक्षा, शास्त्रज्ञांपेक्षा आणि सकाम कर्म करणाऱ्यांपेक्षाही श्रेष्ठ — म्हणून हे अर्जुना, तू नित्य 'योगी हो!' पहिल्या सहा अध्यायांचा हा अंतिम निष्कर्ष.

सर्व योग्यांमध्येही जो श्रद्धेने अंतरात्म्याने माझ्यावर लीन होऊन भजतो — तो माझ्या मते सर्वात 'युक्ततम' (सर्वश्रेष्ठ योगी) आहे. भक्तीत विलीन होणे हेच सर्वोच्च योगाचे रूप.

माझ्याठिकाणी अनन्य चित्त ठेवून आणि केवळ माझाच आश्रय घेऊन 'योगसाधनेचा' अभ्यास केल्यावर तू माझे समग्र रूप कोणत्याही संशयाशिवाय जाणशील — हे ऐक. योगाचे अंतिम ध्येय इथे स्पष्ट.

मी माझ्या 'योगमायेने' (अद्भुत पडद्याने) झाकलेला असल्यामुळे सर्वांना प्रत्यक्ष दिसत नाही — हा अज्ञानी संसार मला जन्मरहित आणि अविनाशी रूपात ओळखू शकत नाही. योगाने हा पडदा पार करता येतो.

दुसरीकडे न भटकणाऱ्या चित्ताने, अभ्यासयोगाने युक्त होऊन निरंतर चिंतन करणारा परम दिव्य पुरुषाला प्राप्त होतो — ६.३५ मधील 'अभ्यास' आता प्रयाण-विद्येचे इंजिन बनतो.

अंतकाळी अचल मनाने, भक्तीने आणि 'योगबलाने' प्राण भुवयांच्या मध्यभागी (आज्ञा चक्रात) नीट स्थापून तो दिव्य परम पुरुषाला पावतो — आयुष्यभराच्या योगसाधनेचे संचित बळ इथे कामी येते.

जो अनन्यचित्ताने नित्य स्मरण करतो, त्या 'नित्ययुक्त योग्याला' मी सुलभ आहे — गीतेतले सर्वात मधुर आश्वासन: सातत्य ठेवणाऱ्याला ईश्वर सोपा होतो.

दोन्ही गती जाणणारा योगी मोहात पडत नाही — म्हणून 'सर्वकाळ योगयुक्त हो'. ६.४६ च्या 'योगी भवार्जुन' चे हे मृत्यु-विद्येतील पूर्णरूप.

हे रहस्य जाणणारा योगी वेद-यज्ञ-तप-दानाची सारी पुण्यफले ओलांडून सर्वांच्या मुळाशी असलेल्या 'आद्य परम स्थानाला' जातो — योग्याचे अंतिम गंतव्य आणि अध्यायाचा समारोप.

'माझा ईश्वरी योग पाहा' — भूतांना उत्पन्न करून, धारण-पोषण करूनही त्यांच्यात नसणे! 'योग' शब्दाचा ईश्वरी अर्थ: परस्परविरोधी गोष्टी एकत्र नांदवण्याचे अतर्क्य सामर्थ्य — हीच योगमाया.

अनन्य भावाने चिंतन करीत उपासणाऱ्या नित्ययुक्तांचा 'योगक्षेम' — नसलेले मिळवून देणे (योग) आणि असलेले राखणे (क्षेम) — मी स्वतः वाहतो. गीतेतले सर्वात मोठे आश्वासन-वचन.

अर्जुनाचा वरकरणी 'संन्यास' — पण हे मोहातून आलेले आहे, विवेकातून नव्हे. खरा संन्यास आणि मोहजन्य त्याग यातील फरक ओळखणे हे या संकल्पनेचे प्रस्थानबिंदू.

मनुष्य केवळ कर्मांचा बाहेरून त्याग केल्याने म्हणजे संन्यास घेण्यानेच परम सिद्धीला (मोक्षाला) प्राप्त होऊ शकत नाही — बाह्य संन्यासाची मर्यादा स्पष्टपणे दाखवली.

भगवंतांचा व्यावहारिक आदेश — अध्यात्मनिष्ठ चित्ताने सर्व कर्तव्य कर्मे मला (परमात्म्याला) 'संन्यस्य' (अर्पण) कर आणि आशा, ममता सोडून कर्म कर. हे ईश्वरार्पणरूप 'संन्यस्' — मनाचा आंतरिक त्याग.

ज्याने योगमार्गाने कर्मांचा संन्यास (भगवदर्पण) केला आणि ज्याचे संशय ज्ञानाने नष्ट झाले — अशा आत्मनिष्ठ पुरुषाला कर्मे कधीही बांधू शकत नाहीत. 'योगसंन्यस्त' = कर्मयोगाने साधलेला त्याग.

अर्जुनाचा प्रश्न — संन्यास की कर्मयोग? भगवंत उत्तर देतात: दोन्ही मोक्षदायक, पण कर्माचा नुसता त्याग करण्यापेक्षा व्यावहारिक कर्मयोग आचरणास अत्यंत श्रेष्ठ आणि सोपा.

जो द्वेष करत नाही आणि कशाची आकांक्षाही धरत नाही, तो संसारात राहूनही 'नित्यसंन्यासी' — कारण तो द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला असतो. संन्यास हा वेषाचा नव्हे, वृत्तीचा विषय.

निष्काम कर्मयोगाचा (मनाच्या समतेचा) सराव केल्याशिवाय घेतलेला संन्यास केवळ दुःखाला कारणीभूत ठरतो — योगाशिवाय संन्यास अधुरा.

ज्याने अंतःकरण जिंकले असा 'वशी' पुरुष सर्व कर्मांचा 'मनसा संन्यस्य' (मनाने, बुद्धीने त्याग) करून नऊ द्वारांच्या शरीरात सुखाने राहतो — 'मनसा' हा शब्द महत्त्वाचा: त्याग आंतरिक आहे, बाह्य नव्हे.

फळाचा आश्रय न घेता कर्तव्य करणाराच खरा 'संन्यासी' आणि 'योगी' — केवळ अग्नी किंवा क्रिया सोडणारा नव्हे. संन्यास = फलत्यागपूर्वक कर्म, हे येथे सुस्पष्ट.

ज्याला 'संन्यास' म्हणतात त्यालाच 'योग' समज — कारण मनातील संकल्प-वासनांचा त्याग केल्याशिवाय ('असंन्यस्तसङ्कल्पः') कोणीही योगी होऊ शकत नाही. संन्यास = संकल्पत्याग, हे गीतेचे निश्चित उत्तर.

इंद्रियभोगात न अडकता सर्व 'संकल्पांचा संन्यास' (इच्छांचा अंतर्गत त्याग) करणाऱ्यालाच 'योगारूढ' म्हणतात. 'सर्वसंकल्पसंन्यासी' हे योगाच्या परमोच्च अवस्थेचे नाव.

पापे नष्ट झालेले पुण्यवान पुरुष द्वंद्वमोहातून मुक्त होऊन दृढव्रताने भक्ती करतात — हे संन्यासाचे अंतिम फळ. संकल्प गेले, द्वंद्व गेले, उरले फक्त परमात्म्याशी अनुसंधान.

राग विरलेले 'यती' (संन्यासी) ज्या अक्षरात प्रवेश करतात, ज्याच्या इच्छेने ब्रह्मचर्य आचरले जाते — ते पद संग्रहाने सांगतो. संन्यासाचा प्रवास संकल्पत्यागापासून (६.०२) अक्षरप्रवेशापर्यंत पोहोचतो.

सर्वकर्म-अर्पण हाच 'संन्यासयोग' — बाह्य त्याग नव्हे, फळाचे स्वामित्व सोडणे. असा युक्तात्मा विमुक्त होऊन मलाच येऊन मिळतो — ५.०३ च्या 'नित्यसंन्यासी' चे भक्तिरूप.

इथे 'बुद्धी' शब्दाचा नकारात्मक वापर 'दुर्बुद्धी' (वाईट बुद्धी) या अर्थाने दुर्योधनासाठी. मोहाने ग्रासलेली बुद्धी कशी दुर्बुद्धी बनते — हे सुरुवातीलाच स्पष्ट. युद्धात अर्जुनाचीही बुद्धी भ्रमित — हीच अवस्था सुधारण्यासाठी पुढे बुद्धियोगाचा उपदेश.

ही बुद्धी सांख्य (ज्ञान) दृष्टीने सांगितली — आता ती कर्मयोगाच्या दृष्टीने ऐक. ज्या 'बुद्धीने युक्त' होऊन तू कर्माची सर्व बंधने तोडू शकशील — बुद्धियोगाची प्रस्तावना.

ध्येयाशी एकनिष्ठ 'व्यवसायात्मिका बुद्धी' एकच असते — परंतु स्थिर नसणाऱ्यांची बुद्धी अनेक शाखांमध्ये विभागलेली (भरकटलेली) असते. Focus vs distraction — हा गीतेचा पहिला व्यावहारिक उपदेश.

समत्व रूपी 'बुद्धियोगा'च्या तुलनेत सकाम कर्म अत्यंत कनिष्ठ — म्हणून बुद्धीचा आश्रय घे; फळाची आशा धरणारे कृपण असतात. 'बुद्धौ शरणम्' हे बुद्धियोगाचे सूत्र.

'बुद्धियुक्त' पुरुष पाप आणि पुण्य या दोन्हीच्या पलीकडे जातो — असे बुद्धियुक्त ज्ञानी कर्माचे फळ सोडून जन्म-मृत्यूच्या बंधनातून मुक्त होतात.

जेव्हा बुद्धी मोहाची दलदल पार करेल — वैराग्य येईल. जेव्हा बुद्धी समाधीत अचल होईल — तेव्हाच खरा योग प्राप्त होईल. बुद्धीची ही दोन टप्पे: मोहातरण → समाधिस्थैर्य.

आसक्तीमुळे स्मरणशक्ती भ्रष्ट होते, स्मृतीभ्रंशामुळे 'बुद्धीचा नाश' होतो, आणि बुद्धीचा नाश झाल्यामुळे माणसाचे पूर्ण पतन. पतनसाखळीतील बुद्धीचे केंद्रीय स्थान.

मन प्रसन्न झाल्यावर बुद्धी तात्काळ स्थिर होते — आणि जो संयमी नाही, त्याला बुद्धी (निर्णयक्षमता) लाभत नाही, शांतताही नाही. चित्तप्रसाद हे बुद्धीच्या स्थैर्याचे साधन.

अर्जुन विचारतो — जर कर्मापेक्षा 'बुद्धी' श्रेष्ठ आहे, तर मला कर्मात का जोडता? तुमच्या संमिश्र शब्दांनी माझी 'बुद्धी' मोहात पडली. हा प्रश्नच पुढच्या बुद्धि-विकासाचा प्रारंभ.

ज्ञानी पुरुषाने कर्मात आसक्त असलेल्या अज्ञान्यांच्या 'बुद्धीत गोंधळ (बुद्धिभेद)' निर्माण करू नये — बुद्धी हे नाजूक साधन आहे, ते मोडण्यापेक्षा जपणे महत्त्वाचे.

काम इंद्रिये, मन आणि 'बुद्धी'त लपतो. इंद्रिये < मन < बुद्धी < आत्मा — ही उतरंड. 'बुद्धीच्या पलीकडच्या आत्म्याला' जाणून स्थिर बुद्धीने कामरूपी शत्रूला मार.

जो कर्मात अकर्म आणि अकर्मात कर्म पाहतो, तोच मनुष्यांमध्ये खरा 'बुद्धीमान' आणि योगी — बुद्धी केवळ शास्त्रज्ञान नव्हे, ती या सूक्ष्म दृष्टीचे नाव.

कर्मयोगी ममता सोडून शरीर, मन, 'बुद्धी' आणि इंद्रियांद्वारे आत्मशुद्धीसाठी कर्म करतात — बुद्धी येथे साधन म्हणून सूचीत, स्वतंत्र साधन म्हणून.

ज्यांची 'बुद्धी' ईश्वराशी एकरूप झाली आहे ('तद्बुद्धयः'), ज्यांचा आत्मा भगवंताशी जोडला आहे — त्यांचे सर्व पाप ज्ञानाने धुतले जाते. बुद्धीची ईश्वराशी जोडणी हे परम ध्येय.

प्रिय मिळून हर्ष नाही, अप्रिय मिळून खेद नाही — 'स्थिरबुद्धी' म्हणजे ब्रह्मनिष्ठा. बुद्धीचे हे स्थैर्य = थेट ब्रह्मज्ञान.

ज्याने इंद्रिये, मन आणि 'बुद्धी' पूर्णपणे वश केली, असा मननशील साधक मोक्षासाठी पात्र. इंद्रिय → मन → बुद्धी — या तिन्हींवर विजय म्हणजे मोक्षाची तयारी.

परमोच्च सुख इंद्रियांना कळत नाही; ते केवळ शुद्ध, एकाग्र 'बुद्धीनेच' (बुद्धिग्राह्यम्) अनुभवता येते. बुद्धी आता भोगाचे नव्हे, मोक्षसुखाचे ग्रहण करते.

साधकाने धैर्याने युक्त 'बुद्धीच्या साहाय्याने' मनाला हळूहळू आत्मस्वरूपात स्थिर करावे — बुद्धी येथे मनाला वळवण्याचे साधन, तातडी नाही, शनैः शनैः.

नव्या जन्मात त्या साधकाला पूर्वजन्मीच्या 'बुद्धीचे संस्कार (बुद्धिसंयोगं)' आपोआप प्राप्त होतात — तो तिथून पुढे साधना सुरू करतो. बुद्धी म्हणजे आत्म्याचा डेटा बॅकअप.

भगवंत म्हणतात — बुद्धिमानांची 'बुद्धी' आणि तेजस्व्यांचे तेज मीच आहे. बुद्धी हे केवळ मानवी साधन नव्हे — ते ईश्वराचेच प्रकटीकरण.

ज्यांच्याकडे विवेक नाही असे 'अबुद्धी' (अल्पबुद्धी) लोक माझ्या अव्यय रूपाला न जाणता मला सामान्य मनुष्य मानतात. बुद्धीचा अभाव = ईश्वर न ओळखणे.

'सर्वकाळ माझे स्मरण कर आणि युद्धही कर — मन-बुद्धी मला अर्पण केलीस की निःसंशय मलाच येऊन मिळशील.' बुद्धीच्या चढत्या विकासाचा (२.४१ → ७.१०) शेवट: ती ईश्वराला अर्पण होणे.

अत्यंत दुराचारीही अनन्यभावाने भजू लागला तर साधूच मानावा — कारण त्याचा 'व्यवसाय' (निश्चय) यथार्थ झाला आहे. २.४१ ची 'व्यवसायात्मिका बुद्धी' इथे भक्तीच्या अंतिम निर्णयात परिणत होते.

कोणीही क्षणभरही कर्म केल्याशिवाय राहू शकत नाही — प्रत्येक जीव प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या गुणांद्वारे (सत्त्व-रज-तम) परवश होऊन कर्म करतो. 'प्रकृतिजैर्गुणैः' = प्रकृतीचे OS सर्वांना चालवते.

सर्व कर्मे प्रकृतीच्या गुणांद्वारेच होतात — परंतु अहंकाराने मोहित झालेला अज्ञानी "मीच कर्ता" असे मानतो. कर्तेपणाचा हा भ्रम सर्व बंधनाचे मूळ.

प्रकृतीच्या गुणांमुळे पूर्णपणे मोहित झालेले अज्ञानी लोक इंद्रियांच्या भोगांत आणि कर्मांत सतत गुंतून राहतात. 'सम्मूढ' = गुणांनी पूर्णपणे झाकलेले.

प्रत्येक जीव आपल्या प्रकृतीला (स्वभावाला) अनुसरूनच वागतो — ज्ञानी पुरुषही. जेव्हा सारे प्राणी प्रकृतीच्या प्रभावात जातात, तेव्हा केवळ बाह्य हट्ट (निग्रह) काय करणार?

जन्मरहित आणि अविनाशी असूनही मी माझ्या 'प्रकृतीला (दिव्य शक्तीला)' वश करून आत्ममायेने प्रगट होतो — ईश्वरालाही प्रकृती माध्यम. पण ईश्वर तिचा आधिष्ठाता, ती त्याची दासी.

परमेश्वर जीवांचे ना कर्तृत्व उत्पन्न करतो, ना कर्मे, ना फळसंयोग — जीवाची 'प्रकृती (स्वभाव)'च हे सारे घडवते. आत्मा अकर्ता, प्रकृती कर्ती — हे तत्त्व.

पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार — ही आठ प्रकारांमध्ये विभागलेली माझी 'अपरा प्रकृती' (जड निसर्ग). Cosmic Computer चे Hardware + Basic OS.

ही अपरा प्रकृती कनिष्ठ — यापेक्षा वेगळी माझी 'परा प्रकृती' (चेतन शक्ती) जाण, जी जीवभूत आहे आणि जिच्याद्वारे हे संपूर्ण जग धारण केले जाते. Live Data + Energy.

ज्यांची बुद्धी भोगांच्या कामनेने नष्ट झाली, ते आपापल्या 'प्रकृतीने (पूर्वसंस्कार आणि स्वभावाने) विवश होऊन' देवतांच्या नियमांचा आश्रय घेतात. प्रकृती येथे नियंत्रक ठरते.

ब्रह्माचा दिवस उजाडला की अव्यक्त प्रकृतीतून सारे व्यक्त उमलते; रात्र आली की त्यातच विरते — आणि हा भूतसमुदाय 'अवशः' (प्रकृतीच्या स्वाधीन, परवश) पुन्हा पुन्हा जन्मतो-विरतो. ३.०५ चा 'अवश' नियम इथे वैश्विक पातळीवर.

त्या अव्यक्त प्रकृतीच्याही पलीकडे दुसरा 'सनातन अव्यक्त' भाव आहे — सारी भूते नष्ट होताना जो नष्ट होत नाही. अव्यक्त दोन: प्रकृति-अव्यक्त आणि अक्षर-अव्यक्त — हा भेद अध्याय ८ चे तात्त्विक शिखर.

कल्पक्षयी सारी भूते 'माझ्या' प्रकृतीत विलीन होतात; कल्पारंभी मी माझ्या प्रकृतीला अवष्टंभ देऊन ती पुन्हा-पुन्हा विसर्जितो — प्रकृतीच्या वशात 'अवश' भूतग्राम. ८.१८–१९ चे चक्र, आता स्वामित्वासह: प्रकृती 'मामिका' — माझी.

माझ्या अध्यक्षतेखाली प्रकृती चराचर जग प्रसवते — प्रकृती हे automation इंजिन, पण अध्यक्ष ईश्वर. सांख्याच्या स्वतंत्र जड प्रकृतीला गीतेने दिलेले ईश्वरी अधिष्ठान — याच हेतूने संसारचक्र फिरते.

प्रकृतीच्या दोन वाटा: व्यर्थ आशा-कर्म-ज्ञानाचे विचेतस मूढ राक्षसी-आसुरी-मोहिनी प्रकृतीचा आश्रय घेतात; महात्मे दैवी प्रकृतीचा आश्रय घेऊन अनन्यमनाने भजतात — १६व्या अध्यायाच्या दैवासुर-संपत्तीची नांदी.

वेद हे प्रकृतीच्या तीन गुणांच्या (सत्त्व, रज, तम) संसाराचे निरूपण करणारे आहेत — हे अर्जुना, तू या तिन्ही गुणांच्या पलीकडे जा (निस्त्रैगुण्य हो), द्वंद्वांतून मुक्त हो आणि नित्य सत्त्वस्वरूपात स्थिर राहा.

कोणीही क्षणभरही कर्म केल्याशिवाय राहू शकत नाही — प्रत्येक जीव प्रकृतीच्या 'गुणांमुळे' विवश होऊन कर्मे करतो. गुण हेच खरे कर्ते, जीव नव्हे.

सर्व कर्मे गुणांद्वारेच — पण अहंकाराने मोहित अज्ञानी "मीच कर्ता" मानतो. तत्त्ववेत्ता 'गुणकर्मविभाग' जाणून 'गुणच गुणांत वावरतात' असे मानतो आणि आसक्त होत नाही.

प्रकृतीच्या 'गुणांमुळे मोहित झालेले' (गुणसम्मूढ) अज्ञानी लोक कर्मांत व इंद्रियभोगांत सतत गुंतून राहतात — ज्ञानी त्यांना विचलित करत नाही.

उत्तम आचरणाच्या परधर्मापेक्षा बाहेरून 'विगुणः' (काही दोष असलेला) वाटणारा स्वधर्म श्रेयस्कर — कारण स्वभावाच्या गुणांनुसार केलेले कर्म नैसर्गिक असते.

काम आणि क्रोध हे 'रजोगुणापासून' जन्मलेले — कधीही न तृप्त होणारा महाशत्रू. गुणांचे हे व्यावहारिक कोडिंग: रजोगुण → काम/क्रोध → पाप → पतन.

समाजातील चार वर्णांची रचना जन्मावरून नव्हे, तर माणसाच्या 'गुण आणि कर्मांच्या विभागणीनुसार' (गुणकर्मविभागशः) झाली. गुण = व्यक्तीचे स्किलसेट; कर्म = त्याचे काम.

बोलताना, सोडताना, घेताना, उघडताना, मिटताना — "इंद्रिये (गुण) विषयांत (गुण) वावरत आहेत" असे धारण करून तत्त्ववेत्ता 'मी काही करत नाही' मानतो. द्रष्ट्याची परमोच्च अवस्था.

सात्त्विक, राजस आणि तामस — तिन्ही गुणांचे भाव माझ्यापासूनच — पण मी त्यांत नाही, ते माझ्यात आहेत. ईश्वर गुणांचा उद्गम, पण गुणातीत.

तिन्ही 'गुणमय भावांनी' (सत्त्व-रज-तम च्या खेळाने) सारे जग मोहित — म्हणून गुणांपलीकडील अव्यय ईश्वराला जग ओळखत नाही. ही 'गुणमयी माया' पार करणे कठीण — केवळ अनन्य शरणागती उपाय.

अर्जुनाची इंद्रिये शोकाने शिथिल — शरीर, डोळे, तोंड सगळे अनियंत्रित. इंद्रियनिग्रहाच्या शिक्षणाची सुरुवात इथेच. अनियंत्रित इंद्रिये = विषाद.

कासव जसे सर्व अंग आत ओढतो, तसे जो सर्व इंद्रिये त्यांच्या विषयांपासून खेचून वश करतो — त्याचीच प्रज्ञा स्थिर. इंद्रियसंयमाचे हे पहिले व्यावहारिक चित्र.

प्रयत्न करणाऱ्या बुद्धिमान माणसाचीही ही प्रबळ, मथून टाकणारी 'इंद्रिये' (प्रमाथीनि) त्याच्या मनाला बळजबरीने भोगांकडे खेचतात — इंद्रियांचे हे भयंकर बल.

विषयात भरकटणाऱ्या 'इंद्रियांच्या' मागे मन धावले की प्रज्ञा हिरावली जाते — जसा वादळी वारा नावेला भरकटवतो. म्हणून सर्व इंद्रिये रोखणाऱ्याचीच प्रज्ञा स्थिर.

जो बाहेरून कर्मेंद्रिये आवरतो, पण मनात 'इंद्रियांच्या भोगांचे' चिंतन करत राहतो — तो विमूढ ढोंगी (मिथ्याचार). बाह्य संयम + आंतरिक आसक्ती = फसवणूक.

जो 'मनाद्वारे इंद्रिये वश करतो' आणि अनासक्त होऊन कर्मेंद्रियांद्वारे कर्मयोग करतो — तोच श्रेष्ठ. खरा संयम = मनाद्वारे, बाहेरून नव्हे.

प्रत्येक 'इंद्रियाचा' त्याच्या विशिष्ट विषयाशी नैसर्गिक राग-द्वेष आधीच ठरलेला — साधकाने या दोन्हींच्या आहारी जाऊ नये, हे प्रगतीचे शत्रू आहेत.

काम इंद्रिये, मन आणि बुद्धीत लपतो. 'इंद्रिये' शरीरापेक्षा श्रेष्ठ, मन इंद्रियांपेक्षा, बुद्धी मनापेक्षा, आत्मा बुद्धीपेक्षा — ही उतरंड लक्षात ठेवा.

म्हणून 'सर्वांत आधी इंद्रिये नियम्' (इन्द्रियाण्यादौ नियम्य) — क्रम महत्त्वाचा. ज्ञान-विज्ञानाचा नाश करणाऱ्या या शत्रूला प्रथम इंद्रियनिग्रहाने रोका.

कोणी 'इंद्रिये संयमाग्नीत' अर्पण करतात; कोणी सर्व 'इंद्रियकर्मे आत्मसंयम योगाग्नीत' होम करतात. इंद्रिये आता शत्रू नव्हे — यज्ञसामग्री.

'इंद्रियेच आपापल्या विषयांमध्ये वावरत आहेत' — हे धारण करून तत्त्वज्ञ "मी काही करत नाही" मानतो. हे गीतेचे अलिप्ततेचे मूळ सूत्र — इंद्रिये करतात, आत्मा साक्षी.

बाह्य विषय बाहेर ठेवून, दृष्टी भ्रूमध्यात, प्राण-अपान नियंत्रित — इंद्रिये आत वळवण्याचे प्रत्यक्ष ध्यानसाधनेचे कोडिंग.

'मनाद्वारे इंद्रियसमुदायाला' (इन्द्रियग्रामम्) सर्व बाजूंनी आवरून, धैर्याने युक्त बुद्धीने मनाला आत्म्यात स्थिर करा — इंद्रिये आता मनाच्या अधीन.

चंचल मन जिथे जिथे भटकेल, तिथून परत आत्म्यात आणावे — सतत अभ्यास. इंद्रिये → मन → आत्मा हा क्रम साधण्याची सतत साधना.

इंद्रियांना जे अनुभव येतात — रस, प्रकाश, शब्द — त्यांचे मूळ ईश्वरच. इंद्रिये ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचे द्वार — संयमित इंद्रिये ईश्वरदर्शनाचे माध्यम.

सर्व इंद्रिय-द्वारे आवरून, मन हृदयात कोंडून, प्राण मूर्ध्यात स्थापून योगधारणेत स्थिर होणे — २.५८ च्या कासव-संयमाचे हे प्रयाणकालीन पूर्णरूप; नऊ द्वारांचे नगर (५.१३) आता पूर्ण बंद.

अर्जुन प्रिय जनांना पाहतो — दृश्य विषयाने (स्वजन) मन भ्रमित होते. विषय-आसक्तीचे पहिले उदाहरण. विषय = 'पाहणे' पुरेसे — रस निर्माण होतो.

वेद हे प्रकृतीच्या तीन गुणांच्या संसाराचे आणि 'विषयांचे' (भौतिक भोगांचे) निरूपण करणारे आहेत — हे अर्जुना, तू या विषयांच्या पलीकडे जा. विषयांची व्यापकता येथे स्पष्ट.

उपवासाने 'विषय' बाहेरून सुटतात — पण त्याची 'रस' (आंतरिक आवड/आसक्ती) उरते. हा आंतरिक रस देखील परब्रह्माचा साक्षात्कार झाल्यावरच पूर्णपणे निवृत्त होतो. बाह्य vs आंतरिक सुटका.

जेव्हा माणूस बाह्य 'विषयांचे' सतत मनात चिंतन करतो → आसक्ती (सङ्ग) → तीव्र कामना (काम) → अडथळ्यास क्रोध. ही गीतेची प्रसिद्ध पतन साखळी — विषयचिंतन हे पतनाचे प्रथम कारण.

ज्याने मन जिंकले तो राग-द्वेषमुक्त होऊन इंद्रियांद्वारे 'विषयांमध्ये' वावरत असतानाही प्रसाद (परम शांती) प्राप्त करतो. विषय Delete करायचे नाहीत — राग-द्वेष Delete करायचे.

प्रत्येक इंद्रिय आणि त्याच्या 'विषयात' राग-द्वेष नित्य ठरलेले असतात — हे साधकाचे दोन शत्रू. त्यांच्या वशीभूत होऊ नये.

काही प्रगत योगी शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध या सर्व 'शब्दादी विषयांना' संयमित इंद्रियरूपी अग्नीमध्ये यज्ञसामग्रीप्रमाणे होम करतात — उपभोग नव्हे, अर्पण.

जो इंद्रियांच्या 'विषयांत' वा कर्मात आसक्त होत नाही आणि सर्व संकल्प सोडतो — तोच 'योगारूढ'. विषयांत अनासक्ती = योगाची परमावस्था.

विषयभोगांच्या इच्छेमुळे ज्ञान हिरावलेले लोक इतर देवतांकडे वळतात — विषयासक्तीचा हा सर्वोच्च परिणाम. ज्ञान जाणे म्हणजे विषयांची सर्वात मोठी किंमत.

इथे 'काम' शब्द 'इच्छा' या अर्थाने — "युद्धाच्या इच्छेने उभे असलेल्यांना पाहतो." काम = तटस्थ इच्छा. गीतेत कामाचा हा पहिला तटस्थ वापर — नंतर तो शत्रू आणि दिव्य दोन्ही रूपात येतो.

अर्जुनाला वरकरणी कामनेचा त्याग वाटतो, पण मुळात हे शोक-मोहाचे रूप आहे — खरा कामत्याग नाही. मोहातून आलेला वैराग्याचा आभास हे गीतेचे प्रस्थानबिंदू.

'ज्यांचे मन केवळ भोगांमध्ये अडकलेले आहे' (कामात्मानः), त्यांची बुद्धी फक्त संसारात अडकवणाऱ्या सकाम क्रियांचाच उपदेश करते. कामात्मन् = बुद्धीचे सर्वात मोठे बंधन.

स्थितप्रज्ञाचे पहिले लक्षण — 'मनातील सर्व कामनांचा पूर्णपणे त्याग' आणि आत्म्यातच संतुष्ट राहणे. सर्व कामनांचा त्याग = मुक्तीची पहिली पायरी.

दुःखात अस्वस्थ नाही, सुखाची इच्छा नाही, 'राग, भय आणि क्रोध' पूर्णपणे नष्ट — हा 'स्थितप्रज्ञ मुनी'. हे काम-क्रोध दोन्हींच्या मुक्तीचे ध्येयचित्र.

विषयचिंतन → आसक्ती → 'काम' → अडथळ्यास 'क्रोध' → संमोह → स्मृतिभ्रंश → बुद्धिनाश → पूर्ण पतन. गीतेची प्रसिद्ध पतनसाखळी — काम हे पहिले कारण, क्रोध हा मध्यवर्ती दुवा.

चारी बाजूंनी नद्या येऊन अथांग समुद्रात विलीन होतात — तसे सर्व भोग ज्या संयमी पुरुषात विकार न करता विलीन होतात, तोच शांती प्राप्त करतो. 'कामकामी' (भोगांची इच्छा करणारा) कधीही शांती मिळवत नाही.

प्रजापतींनी यज्ञासह प्रजा निर्माण करताना सांगितले — हा यज्ञ तुमच्या 'योग्य इच्छा (इष्ट काम) पूर्ण करणारा कामधेनू समान' आहे. काम = धर्मसंमत इच्छा पूर्ण होण्याचे माध्यम — येथे सकारात्मक.

'काम' आणि क्रोध रजोगुणापासून जन्मलेले, कधीही न तृप्त होणारे (दुष्पूरेण) — अग्नीसारखे (अनलेन) तूप टाकल्याने अधिक पेटतात. हा ज्ञानी माणसाचेही ज्ञान झाकतो.

आत्मा बुद्धीहूनही श्रेष्ठ हे जाणून, त्या आत्मबळाने स्वतःला स्थिर करा आणि या 'कामरूपी' दुर्जय शत्रूला मारा. आत्मज्ञानच काम-क्रोधावरील अंतिम उपाय.

ज्या साधकाचे सर्व कर्म आणि संकल्प 'कामनाविरहित' (कामसङ्कल्पवर्जित) असतात — त्याला ज्ञानाग्नी भस्म करतो, त्यालाच 'पंडित' म्हणतात. काम = संकल्पाचे मूळ.

'आसक्ती, भय आणि क्रोध' नष्ट झालेले अनेक साधक ज्ञानतपाने पवित्र होऊन माझ्या स्वरूपाला प्राप्त झाले. काम-क्रोधमुक्तीचे ऐतिहासिक उदाहरण.

जो ईश्वराशी जोडलेला नाही, तो अयुक्त पुरुष 'कामनेच्या प्रेरणेने' (कामकारेण) फळात आसक्त होऊन कर्माच्या बंधनात कायमचा अडकतो. काम = बंधनाचे इंधन.

शरीर सोडण्यापूर्वीच 'काम-क्रोधापासून उत्पन्न होणाऱ्या भयानक वेगाला' सहन करणारा — तोच खरा योगी आणि सुखी. वेग पहिल्या लाटेवरच थांबवणे हे सूत्र.

'काम-क्रोधापासून पूर्ण मुक्त' संन्याशांना ब्रह्मनिर्वाण. 'इच्छा-भय-क्रोध विगत' झालेला नित्यमुक्तच. काम-क्रोधमुक्ती = ब्रह्मनिर्वाण.

जेव्हा चित्त आत्म्यात स्थिरावते आणि साधक 'सर्व भोगांच्या इच्छांपासून' (सर्वकामेभ्यो) निःस्पृह होतो — तेव्हा तो 'योगयुक्त' झाला. कामनिवृत्ती = योगाची परमावस्था.

'संकल्पामुळे उत्पन्न होणाऱ्या सर्व कामनांचा पूर्णपणे (अशेषतः) त्याग' करून मनाद्वारे इंद्रिये रोखावीत. काम = संकल्पाचे उत्पादन — संकल्पत्याग = कामनाशक.

भगवंत कामाचे दिव्य रूप सांगतात — 'सर्व प्राण्यांत धर्माला अनुकूल असलेला काम मीच आहे!' स्वार्थी काम = शत्रू (३.३७); पवित्र कौटुंबिक-सृष्टीचा काम = ईश्वराचे रूप. काम = द्विधा रूप.

'सांसारिक कामनांनी ज्ञान हिरावलेले' लोक इतर देवतांकडे धाव घेतात — आणि त्यांना जे 'इच्छित (काम) मिळतात ते वास्तवात मीच ठरवून दिलेले.' काम = ईश्वराच्या नियंत्रणात असलेली शक्ती.

काम-क्रोधाचे मूळ = 'इच्छा (काम) आणि द्वेष (क्रोध)'. हेच द्वंद्वमोहाचे उद्गम — सृष्टीच्या आरंभापासूनच संपूर्ण जगाच्या अज्ञानाचे कारण.

अक्षरात प्रवेश त्यांचाच, ज्यांचा राग (आसक्ती) पूर्ण विरला — काम-क्रोधावरील आयुष्यभराच्या विजयाची अंतिम कसोटी मृत्यूच्या दारात लागते; वीतरागता हीच प्रवेशपत्रिका.

त्रैविद्य सोमप यज्ञांनी स्वर्ग मागतात, विशाल स्वर्ग भोगतात — आणि पुण्य क्षीण होताच मृत्युलोकात परततात. 'कामकामा' — कामनांचीच कामना करणाऱ्यांच्या पदरी येरझाऱ्या; कामना हीच परतीच्या तिकिटाची किंमत.

अर्जुन जय-पराजय समान मानतो असे वाटते — पण हे समता नव्हे, मोहातून आलेली उदासीनता. खरी समता आणि मोहजन्य उदासीनता यातील फरक ओळखणे हे पहिले पाऊल.

सुख-दुःख समान मानणारा धीर पुरुष अमृतपात्र — हा समत्वाचा पाया. यश-अपयशातही मन 'समे कृत्वा' (समान ठेवून) युद्धात उतरणे म्हणजेच योग.

सुख-दुःख, लाभ-तोटा, विजय-पराजय — या सर्वांना 'समे कृत्वा' (समान मानून) मानसिक स्तरावर संतुलित होऊन युद्धात उतर; असे केल्याने पाप लागत नाही. कर्मयोगाची ही व्यावहारिक प्रस्तावना.

यज्ञाव्यतिरिक्त इतर कर्मे बंधन निर्माण करतात — म्हणून हे कौन्तेया, आसक्ती सोडून केवळ ईश्वरी कार्यासाठी कर्म 'समाचर' (सम्यक आणि योग्य प्रकारे आचरण कर). 'सम' आचरण म्हणजे तोल सांभाळून केलेले कर्म.

निरंतर आसक्तीचा त्याग करून आपले कार्यकर्म 'समाचर' (संतुलित आणि योग्य रीतीने आचरणात आण) — अनासक्त भावनेने कर्म करणारा परम पदाला प्राप्त होतो.

ज्ञानी पुरुषाने अज्ञान्यांच्या बुद्धीत गोंधळ न करता, स्वतः योगयुक्त होऊन सर्व कर्तव्य कर्मे 'समाचरन्' (आनंदाने आणि शास्त्रशुद्ध रीतीने करत राहून) इतरांनाही प्रेरणा द्यावी.

जो आपोआप मिळणाऱ्या लाभावर संतुष्ट, मत्सरमुक्त, आणि कार्य सिद्ध किंवा असिद्ध झाले तरी 'समः' (मनाने स्थिर) राहतो — असा पुरुष सर्व कर्मे करूनही कधीही बंधनात अडकत नाही. यशापयशात समतेची ही परिपक्व अवस्था.

ज्ञानी पुरुष ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा व चांडाळ या सर्वांत एकच आत्मतत्त्व पाहतात — 'समदर्शिनः'. ज्यांचे मन 'साम्ये स्थितं' झाले, त्यांनी जगच जिंकले; कारण परब्रह्म हे 'निर्दोषं समं' — नित्य निर्दोष आणि सर्वत्र समान.

ध्यानयोगाची शारीरिक सुरुवात — बाह्य विषय बाजूला सारून, नासिकेत वावरणारे प्राण आणि अपान हे दोन्ही वायू 'समौ कृत्वा' (संतुलित करून) दृष्टी नाकाच्या शेंड्यावर स्थिर करावी. 'सम' हे आता शरीराच्या स्तरावर उतरले.

ज्याने मनावर विजय मिळवला आणि जो पूर्णपणे शांत झाला, त्याला शीतोष्ण-सुख-दुःखादी द्वंद्वांमध्ये समानता लाभल्यामुळे त्याचे चित्त परमात्म्यात 'समाहितः' (पूर्णपणे एकरूप) होते.

ज्ञान-विज्ञानाने तृप्त, स्थिरचित्त योग्याला माती-ढेकूळ, दगड आणि सोने या सर्वांचे मूल्य 'सम' (समान) असते — वस्तूंतील आसक्ती संपलेला खरा योगी.

सुहृद, मित्र, वैरी, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेषी, बांधव, साधू आणि पापी — या सर्वांच्या ठिकाणी 'समबुद्धी' (राग-द्वेष विरहित समान बुद्धी) ठेवणारा पुरुषांमध्ये सर्वश्रेष्ठ. समत्व आता माणसांच्या स्तरावर आले.

ध्यानाची शरीरस्थिती — शरीर (काय), मस्तक (शिर) आणि मान (ग्रीवा) हे तिन्ही 'समं' (एका सरळ रेषेत ताठ), अचल आणि स्थिर धारण करावेत. 'सम' आता ध्यानाच्या आसनातही दिसतो.

ध्यानयोगाने परिपक्व 'योगयुक्तात्मा' सर्व प्राण्यांत एकाच आत्मतत्त्वाला पाहणारा आणि 'सर्वत्र समदर्शन' करणारा होतो — Equanimity in all dimensions. ५.१८ चे समदर्शन आता ध्यानाने पूर्णत्वाला पोहोचते.

जो स्वतःप्रमाणेच सर्वांचे सुख-दुःख समान मानतो — दुसऱ्याचे दुःख स्वतःचे मानणे हे 'आत्मौपम्य'. हाच सर्वश्रेष्ठ योगी. समत्वाचा हा परमोच्च अनुभव.

भौतिक, दैवी, यज्ञरूप — सर्वत्र एकाच ईश्वराला पाहणारे 'युक्तचेतस' — हीच परमोच्च समता. अंतकाळीही हे ज्ञान स्थिर राहते. समत्वाची ही अंतिम व अविचल अवस्था.

मी सर्व भूतांत सम आहे — मला ना कोणी द्वेष्य, ना प्रिय; पण जे भक्तीने भजतात, ते माझ्यात राहतात आणि मी त्यांच्यात प्रकट होतो. समतेचे उगमस्थान खुद्द ईश्वर — भक्तांतील प्रकटता हा पक्षपात नव्हे, प्रतिसाद.

मूळ संज्ञा — सर्व कामना सोडून आत्म्यातच संतुष्ट; इंद्रिये कासवासारखी आवरलेली.

ज्याची सर्व कर्मे ज्ञानाग्नीत जळाली, त्याला बुध 'पण्डित' म्हणतात — हेच स्थितप्रज्ञाचे रूप.

हर्ष-खेदापलीकडे गेलेला 'स्थिरबुद्धी' — तीच अवस्था, ब्रह्मनिष्ठेच्या भाषेत.

संकल्प सोडून योगाच्या शिखरावर पोहोचलेला 'योगारूढ' — स्थितप्रज्ञाचेच परिपक्व, ध्यानमय रूप.

"सर्व काही वासुदेवच आहे" — हे ज्ञान झाल्यावर स्थितप्रज्ञाचा प्रवास पूर्ण. हा महात्मा दुर्लभ.

शुक्ल-कृष्ण दोन्ही वाटा 'जाणणारा' योगी कधीही मोहात पडत नाही — मृत्यूसमोरही अमूढ राहणे हे स्थितप्रज्ञाचे अध्याय-८ मधील रूप; ज्ञानाने आलेली निर्भयता.

सतत कीर्तन, दृढ व्रत, भक्तिपूर्वक नमन, नित्ययुक्त उपासना — सिद्धावस्थेचे अध्याय-९ मधील रूप: 'दृढव्रत नित्ययुक्त भक्त'. स्थिरता आता ध्यानाची नव्हे, प्रेमाची.

सृष्टीतील दोन मुख्य निष्ठा — आत्मनिरीक्षणाऱ्यांसाठी 'ज्ञानयोग' आणि संसारात राहून साधना करणाऱ्यांसाठी 'कर्मयोग'. ज्ञान हे एका विशिष्ट मार्गाचे नाव आहे.

'ज्ञान असलेल्या पुरुषाने' कर्मात आसक्त अज्ञान्यांच्या बुद्धीत गोंधळ निर्माण करू नये — स्वतः युक्त होऊन सर्व कर्मे आनंदाने आचरावीत. ज्ञान = जबाबदारी.

ज्ञानवान माणूसही स्वभावानुसार वागतो. काम हा 'ज्ञानी माणसाचेही ज्ञान' झाकतो — कामनेमुळे ज्ञान इंद्रिये, मन, बुद्धीत लपलेल्या कामाने विमोहित होते. हा ज्ञानाचा सर्वात मोठा शत्रू.

हा कामरूपी शत्रू 'ज्ञान (सैद्धांतिक बोध) आणि विज्ञान (प्रॅक्टिकल अनुभूती) दोन्हींचा नाश' करतो — म्हणून इंद्रिये वश करून याला प्रथम नष्ट कर.

राग-भय-क्रोध विमुक्त अनेक साधक 'ज्ञानरूपी तपाने पवित्र होऊन' माझ्याशी एकरूप झाले. ज्ञान = तप, ज्ञान = शुद्धीकरण.

ज्याची सर्व कर्मे 'ज्ञानरूपी अग्नीने भस्म झाली आहेत', त्यालाच संत 'पंडित' म्हणतात. ज्ञान = अग्नी — कर्मांची आसक्ती जाळतो.

'ज्ञानप्रदीप्त' आत्मसंयम योगाच्या अग्नीत इंद्रिये-प्राण होम होतात. संसारातील 'सर्व कर्मांची अंतिम सांगता केवळ ज्ञानातच' — ज्ञान हेच अंतिम गंतव्य.

तत्त्वदर्शी ज्ञानी महात्मे ज्ञानाचा उपदेश करतील — आणि 'ज्ञानरूपी नौकेने' (ज्ञानप्लव) तू संसारातील सर्व पापांचा सागर पार करशील. ज्ञान = नाव/तारण.

प्रज्वलित अग्नी लाकडे जाळतो तसा 'ज्ञानाग्नी सर्व कर्मांचे बंधन भस्म करतो'. जगात 'ज्ञानासारखे पवित्र दुसरे काहीही नाही' — ज्ञानाची ही परमोच्च स्तुती.

'ज्ञानाने ज्याचे सर्व संशय नष्ट झाले' त्याला कर्मे बाधत नाहीत. अंतःकरणातील अज्ञानजन्य संशयाचा 'ज्ञानरूपी तलवारीने छेद कर' (ज्ञानासि = ज्ञानाची तलवार).

जीवांचे मूळ 'ज्ञान अज्ञानाने झाकलेले' — त्यामुळे मोहात पडतात. पण ज्याचे अज्ञान आत्मज्ञानाने नष्ट झाले, त्याचे 'ज्ञान सूर्यासारखे प्रदीप्त होते'. ज्ञान = अज्ञानाचे नाशक, सूर्य.

ज्यांची बुद्धी ईश्वराशी एकरूप आणि ज्यांचे सर्व पाप 'ज्ञानाने पूर्णपणे धुवून काढले आहे' (ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः), ते मोक्षाला (अपुनरावृत्तीला) प्राप्त होतात.

'ज्ञान' (शास्त्रीय सत्य — Theory) + 'विज्ञान' (प्रॅक्टिकल अनुभूती — Application) या दोन्हींनी तृप्त झालेला आत्मा खरा योगी. ज्ञान आता शस्त्र नव्हे — तृप्ती.

योगी पुरुष केवळ 'कोरडे शास्त्रज्ञान असणाऱ्या ज्ञानमार्गीयांपेक्षाही' (ज्ञानिभ्योऽपि) श्रेष्ठ — कारण तो ज्ञानाचे विज्ञानात (अनुभवात) रूपांतर करतो.

'हे ज्ञान आणि त्यासोबतचे संपूर्ण विज्ञान (प्रॅक्टिकल प्रचितीसह)' सांगेन — जे जाणल्यावर इतर काहीही जाणण्यासारखे शिल्लक राहणार नाही. ज्ञान + विज्ञान = पूर्णत्व.

चार प्रकारच्या भक्तांत 'नित्ययुक्त, अनन्य भक्ती करणारा ज्ञानी' सर्वात श्रेष्ठ. भगवंत म्हणतात: 'ज्ञानी तर माझा आत्माच आहे' — ज्ञानाची ही अंतिम परिणती.

अनेक जन्मांनंतर 'ज्ञानवान' सर्वकाही वासुदेवच हे जाणून शरण येतो. याउलट ज्यांचे 'ज्ञान कामनेने हिरावले गेले' (हृतज्ञानाः) ते इतर देवतांकडे धावतात. ज्ञान = सर्वात मोठी संपत्ती.

सर्वज्ञ (कवि), पुराण, नियामक, अणूहूनही सूक्ष्म, सर्वांचा धाता, अचिंत्यरूप, अंधाराच्या पलीकडचा आदित्यवर्ण — स्मरणासाठी ज्ञेय-स्वरूपाचे हे अष्टलक्षणी कोडिंग.

शुक्ल (अर्चिरादि) मार्गाने गेलेले 'ब्रह्मवेत्ते' ब्रह्माला पावतात — परत येत नाहीत. ज्ञानाचे अंतिम फळ: अनावृत्ती. 'ज्ञानी = ईश्वराचा आत्मा' (७.१८) चे हे गती-रूप.

दोषदृष्टिरहित भक्ताला विज्ञानासहित ज्ञान — सर्व विद्यांचा राजा, सर्व गुह्यांचा राजा: पवित्र, प्रत्यक्ष फळ देणारे, धर्म्य, साधण्यास अतिसोपे आणि अव्यय. ७.०१–०२ च्या ज्ञान-विज्ञानाचा हा राज-अभिषेक.

कोणी ज्ञानयज्ञाने अभेदभावाने (एकत्वाने), कोणी पृथक्भावाने, कोणी विश्वतोमुख विराट रूपाने उपासतात — ज्ञानमार्गाच्या तिन्ही शैली एकाच ईश्वराकडे पोहोचतात.

अर्जुन स्वजनांना देह म्हणून पाहतो — आत्मतत्त्वाचे विस्मरण हाच विषादाचे मूळ. गीतेचा उपदेश या भ्रमाचे निरसन करण्यासाठी. 'देहबुद्धी' = आत्मभ्रमाचा प्रारंभ.

आत्मा जन्मत नाही, मरत नाही — शस्त्र छेदत नाही, अग्नी जाळत नाही, पाणी भिजवत नाही, वारा वाळवत नाही. हे आत्म्याचे मूळ स्वरूप — देहापेक्षा संपूर्ण वेगळे.

सुख-दुःखादी द्वंद्वांच्या पलीकडे जाऊन, योग-क्षेमाची चिंता सोडून 'आत्मवान्' (नित्य आत्मस्वरूपात स्थित) हो. 'आत्मवान्' = संसारातील सर्वोच्च स्थिती.

स्थितप्रज्ञाचे मुख्य लक्षण — 'आत्मन्यात्मना' (स्वतःच्या आत्म्याद्वारे स्वतःच्याच आत्म्यामध्ये) पूर्णपणे संतुष्ट. बाह्य सुखावर अवलंबन नाही — आत्मा हाच सुखाचे मूळ.

ज्याने मन जिंकले असा साधक राग-द्वेषमुक्त होऊन 'आत्मवश्यैः' (आत्म्याच्या पूर्ण ताब्यात असलेल्या) इंद्रियांद्वारे संसारात वावरत असतानाही प्रसाद (परम शांती) प्राप्त करतो.

जो केवळ 'आत्म्यामध्येच नित्य रममाण आणि संतुष्ट' असतो, त्या महात्म्याला संसारात स्वतःसाठी कोणतेही कर्तव्य शिल्लक राहत नाही — त्याचे सर्व कर्म नैसर्गिकपणे ईश्वरी कार्य बनते.

इंद्रिये < मन < बुद्धी < आत्मा — ही उतरंड. 'आत्मा' सर्वांहून श्रेष्ठ, सर्वांचा साक्षी द्रष्टा. काम-क्रोध आत्म्याला नाही — फक्त बुद्धीपर्यंत आहेत.

भगवंत स्वतःच्या 'अव्यय आत्मस्वरूपा'बद्दल सांगतात — जन्म नाही, नाश नाही, तरी प्रकृतीच्या आधाराने अवतरतो. परमात्मा = आत्म्याचेच परमोच्च रूप.

प्रगत योगी सर्व इंद्रिये आणि प्राण 'ज्ञानप्रदीप्त आत्मसंयम योगरूपी अग्नीमध्ये' होम करतात. 'आत्मसंयम' = स्वतःच्या आत्मस्वरूपाशी जोडणी हेच साधन.

'नित्य आत्मस्वरूपाचे भान असलेल्या (आत्मवन्तम्)' जागृत पुरुषाला कर्मे कधीही बांधू शकत नाहीत. आत्मवान् = कर्माचे बंधन नाहीसे होण्याचे सूत्र.

ज्ञानी पुरुष ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा, चांडाळ — सर्वांत 'एकाच आत्मतत्त्वाला' पाहतो. हे 'समदर्शन' आत्मज्ञानाचे सर्वोच्च फळ — सर्व प्राण्यांत एकच आत्मा.

माणसाने स्वतःच स्वतःचा उद्धार करावा — 'हा आत्मा (स्वतःचे मन/स्वरूप) च स्वतःचा मित्र आणि स्वतःचाच शत्रू.' जर मन ताब्यात असेल तर मित्र, नसेल तर शत्रू. ध्यानयोगाचा पाया.

ध्यानाचे परमोच्च कोडिंग — धैर्याने युक्त बुद्धीच्या साहाय्याने मनाला हळूहळू 'आत्मसंस्थं' (केवळ आत्म्यामध्येच पूर्णपणे स्थिर) करावे आणि त्या अवस्थेत इतर काहीचेही चिंतन करू नये.

'आत्मौपम्येन' (स्वतःच्या उपमेने) सर्वांचे सुख-दुःख स्वतःसारखेच मानणारा — तोच सर्वश्रेष्ठ योगी. आत्मज्ञानाचे अंतिम सामाजिक फळ = सर्वांत स्वतःला पाहणे.

परमात्मा हाच सर्वव्यापी आत्मतत्त्व — सूत्रात मण्यांसारखे सर्व जग त्यात ओवलेले. जे जरा-मृत्यूपासून मुक्तीसाठी शरण येतात ते 'अध्यात्म' (आत्म्याचे संपूर्ण विज्ञान) जाणतात.

आपले मूळ स्वरूप — जीवभाव — म्हणजेच 'अध्यात्म'. अर्जुनाच्या दुसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर: देहात राहणारा, परब्रह्माचाच अंश असलेला जीवात्मा. ७.२९ च्या 'कृत्स्नम् अध्यात्मम्' ची ही अधिकृत व्याख्या.

माझा आत्मा भूतांना धारण करणारा (भूतभृत्), भूतांना जन्म देणारा (भूतभावन) — पण भूतांत स्थित नाही! आधाराने आत, आसक्तीने बाहेर — आत्म्याच्या अलिप्त सर्वाधारतेचे गूढ सूत्र.

अर्जुन कौरवांचे वर्णन करताना म्हणतो — 'लोभाने ज्यांचे चित्त पूर्णपणे भ्रष्ट झाले आहे' (लोभोपहतचेतसः) असे हे कुलक्षयाचा दोष पाहत नाहीत. भ्रष्ट चित्त = विवेकशक्तीचा नाश. गीतेत 'चेतस' शब्दाचा हा पहिला वापर.

अर्जुनाचे चित्त/मन पूर्णपणे भरकटलेले — शरीर थरथरते, मन भ्रमित. गीतेचा उपदेश या भ्रमित चित्ताच्या निदानापासून सुरू होतो.

भोग आणि ऐश्वर्यात मग्न, ज्यांचे 'चित्त संसाराच्या मोहाने हिरावून घेतले आहे' (तयापहृतचेतसाम्) — अशांची बुद्धी समाधीत कधीही स्थिर होत नाही.

राग-द्वेष सुटल्यावर अंतःकरणात परम शांतता प्रगट होते — 'प्रसन्न चित्त असलेल्या साधकाची' (प्रसन्नचेतसो) बुद्धी तात्काळ परमात्म्यात स्थिर होते. भ्रमित चित्त → प्रसन्न चित्त हा प्रवास.

भगवंतांचा व्यावहारिक आदेश — 'विवेकयुक्त अशा अध्यात्मनिष्ठ चित्ताने' (अध्यात्मचेतसा) सर्व कर्मे मला अर्पण कर. चित्त आध्यात्मिक होणे = कर्म ईश्वरार्पण होणे.

माझ्या उपदेशाचे आचरण न करणाऱ्यांना तू 'सर्व ज्ञानात पूर्णपणे मूढ आणि विवेक नष्ट झालेले' (नष्टचेतस) समज. नष्टचेतस् = अधोगतीचा निकष.

ज्याने आशा, मन आणि 'चित्तावर पूर्ण ताबा मिळवला आहे' (यतचित्तात्मा), ज्याने सर्व संग्रह सोडला — असा साधक केवळ शरीराने कर्म करतो पण पापाला प्राप्त होत नाही.

आसक्ती संपलेला, मोहमुक्त, ज्याचे 'चित्त नित्य आत्मज्ञानातच स्थिरावले आहे' (ज्ञानावस्थितचेतसः) — अशाने यज्ञासाठी केलेले सर्व कर्म पूर्णपणे विलीन होते.

काम-क्रोधमुक्त, 'आपल्या चित्तावर पूर्ण ताबा मिळवलेल्या' (यतचेतसाम्) आत्मज्ञानी संन्याशांसाठी सर्व बाजूंनी ब्रह्मनिर्वाणच वास करते.

ध्यानयोगासाठी — एकांतात, आशा व संग्रह सोडून, शरीर-मन-'चित्त सतत एकाग्र राखण्याचा' (यतचित्तात्मा) सराव करावा. ध्यानाची व्यावहारिक पूर्वतयारी.

आसनावर बसून मन एकाग्र करावे — 'चित्त व इंद्रियांच्या सर्व क्रिया पूर्णपणे वश कराव्यात' (यतचित्तेन्द्रियक्रियः). मन + चित्त + इंद्रिय — तिन्ही एकवेळी साधणे हे ध्यानाचे सार.

ध्यानाचा परमोच्च सराव — मनाचा संयम करून 'आपले चित्त पूर्णपणे माझ्यातच गुंतवून' (मच्चित्तो), माझ्याच परायण होऊन ध्यानात बसा. मच्चित्त = भक्तियोगाची उंची.

योगाच्या सरावाने जेव्हा 'वश झालेले (स्थिर) चित्त' बाह्य विषयांत न भरकटता केवळ आत्मस्वरूपातच स्थिरावते — तेव्हा तो 'योगयुक्त' झाला.

वाऱ्याशिवाय शांत ठिकाणी दिवा जसा हलत नाही — हुबेहूब तीच उपमा आत्म्याचे ध्यान करणाऱ्या 'वश झालेल्या चित्त असलेल्या योग्याला' (यतचित्तस्य). चित्तस्थैर्य = निस्पंद दिवा.

योगसाधनेने जेव्हा 'चित्त सर्व बाह्य विषयांतून निरुद्ध (शांत) होते' (निरुद्धं चित्तम्) — तेव्हा साधक स्वतःच्या आत्म्याद्वारे स्वतःमध्येच परम आनंद अनुभवतो.

दुःखाच्या संयोगापासून मुक्त करणाऱ्या या योगाचा अभ्यास 'मनात कोणताही कंटाळा न आणता' (अनिर्विण्णचेतसा) दृढ निश्चयाने करावा. Consistency = अनिर्विण्ण चित्त.

अधिभूत, अधिदैव, अधियज्ञासह माझे चिंतन करणारे मृत्यूच्या अंतिम समयी देखील 'माझ्याशी अखंड जोडलेले चित्त' (युक्तचेतसः) असल्यामुळे केवळ मलाच प्राप्त होतात. मच्चित्त (६.१४) → युक्तचेतस (७.३०) — जीवनाचा परमोच्च निष्कर्ष.

'दुसरीकडे न जाणाऱ्या' चित्ताने अभ्यासयोगपूर्वक अनुचिंतन — चित्ताच्या प्रवासाची (भ्रमित → प्रसन्न → निरुद्ध → युक्त) पुढची पायरी: नान्यगामी.

'अनन्यचित्ताने, सतत, नित्य' स्मरण करणाऱ्याला ईश्वर सुलभ — ७.३० च्या 'युक्तचेतसः' चा कळस: चित्त आता केवळ जोडलेले नव्हे, अनन्य झालेले.

महात्मे 'अनन्यमनाने' भजतात — ८.१४ चा अनन्यचेता आता दैवी प्रकृतीचा आश्रय घेतलेल्या महात्म्याचे लक्षण बनतो; अव्यय भूतादीला जाणून केलेले अखंड भजन.

'माझ्यात मन ठेव' — चित्तप्रवासाचा चरम आदेश: मन, भक्ती, यजन, नमन असे चौपदरी समर्पण करून मत्परायण झालेला मलाच पावतो; अध्यायाचा समारोप आणि १८.६५ मध्ये पुन्हा येणारे महावाक्य.

यज्ञासाठी (उदात्त, निःस्वार्थ भावनेने) केलेल्या कर्माव्यतिरिक्त इतर सर्व कर्मे बंधन निर्माण करतात — म्हणून आसक्ती सोडून केवळ यज्ञाच्या निमित्ताने आपले कर्म आचरणात आण.

सृष्टीच्या सुरुवातीला 'यज्ञासह प्रजा निर्माण करून' प्रजापतींनी सांगितले — या यज्ञाद्वारेच तुमची उन्नती होईल. यज्ञ हा सृष्टीचा आदिम नियम आहे, नंतर आलेली परंपरा नव्हे.

यज्ञाने संतुष्ट झालेले देव (निसर्गाच्या शक्ती) इच्छित भोग देतात — पण त्यांनी दिलेले समाजाला/निसर्गाला न अर्पण करता स्वतःच भोगणारा 'स्तेन' (चोर) आहे.

यज्ञ करून उरलेले अन्न (यज्ञशिष्ट) ग्रहण करणारे श्रेष्ठ संत सर्व पापांतून मुक्त होतात — जे केवळ स्वतःसाठी शिजवतात ते पापच खातात. 'यज्ञशिष्ट' = प्रथम अर्पण, मग भोग.

प्राणी → अन्न → पाऊस (पर्जन्य) → यज्ञ → विहित कर्म → परब्रह्म. हे सृष्टीचे पूर्ण चक्र. सर्वव्यापी परमात्मा 'नित्य यज्ञात प्रतिष्ठित' — यज्ञ म्हणजे ब्रह्मच.

आसक्तीमुक्त, ज्ञानस्थिर पुरुषाने 'केवळ यज्ञासाठी केलेले कर्म' पूर्णपणे विलीन होते — कोणताही कर्मबंध उरत नाही. यज्ञभाव = कर्मबंधाचा अंत.

काही योगी देवतांना यज्ञ करतात; तर तत्त्वज्ञानी संन्यासी परब्रह्मरूपी अग्नीमध्ये 'यज्ञाद्वारेच यज्ञाचा' होम करतात — आत्म्याचा आत्म्यातच.

यज्ञाचे पाच प्रमुख प्रकार — संपत्तीचा त्याग (द्रव्ययज्ञ), तप (तपोयज्ञ), चित्तस्थिरता (योगयज्ञ), वेदवाचन (स्वाध्याय), आणि ज्ञानाची देवाणघेवाण (ज्ञानयज्ञ). प्रत्येक प्रकार साधकाच्या प्रवृत्तीनुसार.

हे सर्व 'यज्ञाचे मर्म जाणणारे' (यज्ञविदः) असून यज्ञाने पाप धुवून सनातन परब्रह्माला प्राप्त होतात. यज्ञ न करणाऱ्याला हा जन्मही सुखाचा नाही, मग पुढचा कसा?

द्रव्ययज्ञापेक्षा 'ज्ञानयज्ञ' अत्यंत श्रेष्ठ — कारण संसारातील सर्व कर्मांची अंतिम परिणती केवळ आत्मज्ञानातच होते. यज्ञाचा हा शिखर बिंदू.

जो मला सर्व 'यज्ञ आणि तपांचा अंतिम भोक्ता', सर्व लोकांचा महान ईश्वर आणि सर्व प्राण्यांचा निःस्वार्थ मित्र म्हणून ओळखतो — तो परम शांततेला प्राप्त होतो. यज्ञाचे फळ ईश्वरालाच अर्पण.

जे अधिभूत, अधिदैव आणि 'अधियज्ञासह' (यज्ञाचे मूळ वैज्ञानिक कोडिंग) नित्य माझेच रूप ओळखतात — ते मृत्यूच्या अंतिम क्षणीही माझ्याशी अखंड जोडलेले राहतात.

'या देहात मीच — वासुदेवच — अधियज्ञ (अंतर्यामी) आहे.' ७.३० मध्ये उच्चारलेल्या 'साधियज्ञम्' या शब्दाचे उत्तर लगेच इथे — यज्ञाचा अंतिम अधिष्ठाता आपल्या शरीरातच.

वेदपठण, यज्ञ, तप, दान — साऱ्यांचे पुण्यफल हे रहस्य जाणणारा योगी 'अत्येति' — ओलांडून जातो. यज्ञ सोडायचा नाही; त्याच्या फळाच्या पलीकडे पाहायचे.

क्रतु, यज्ञ, स्वधा, औषध, मंत्र, आज्य, अग्नी, हवन — यज्ञाची सामग्री, क्रिया आणि देवता सर्व मीच. ४.२४ च्या 'ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः' चे हे प्रथमपुरुषी घोषणापत्र.

सर्व यज्ञांचा भोक्ता आणि प्रभू मीच — पण मला तत्त्वतः न जाणल्याने उपासक च्यवतात, पुनर्जन्म पावतात. यज्ञ योग्यच; पण पत्ता चुकला तर फळ मर्यादित राहते.

देवव्रत देवांकडे, पितृव्रत पितरांकडे, मद्याजी मलाच — आणि माझा यज्ञ किती सोपा: प्रेमाने दिलेले पान-फूल-फळ-पाणीही मी भक्तिभावाने स्वीकारतो. यज्ञाचे लोकशाहीकरण — मूल्य सामग्रीत नव्हे, भावात.